«Ο αδαής και ο παράφρων» είναι μια «άγρια» κωμωδία του Τόμας Μπέρνχαρντ, που σημειοδοτεί την εποχή μας. Πρωταγωνιστούν μια κουρασμένη ντίβα της όπερας που ετοιμάζεται να τραγουδήσει στον «Μαγεμένο Αυλό» του Μότσαρτ για διακοσιοστή φορά, ο αλκοολικός φιλοχρήματος πατέρας της…

Του Λέανδρου Πολενάκη

 

«Ο αδαής και ο παράφρων» είναι μια «άγρια» κωμωδία του Τόμας Μπέρνχαρντ, που σημειοδοτεί την εποχή μας. Πρωταγωνιστούν μια κουρασμένη ντίβα της όπερας που ετοιμάζεται να τραγουδήσει στον «Μαγεμένο Αυλό» του Μότσαρτ για διακοσιοστή φορά, ο αλκοολικός φιλοχρήματος πατέρας της, το φιλόμουσο κοινό προσωποποιημένο σε μια γυναίκα – κότα («Κυρία Φάργκο»), ένας παράξενος σερβιτόρος και ένας μανικός δόκτωρ ιατροδικαστικής, παθιασμένος με την ανατομία του εγκεφάλου αλλά αδιάφορος για τη ζωή.

Το δηλητηριώδες χιούμορ του Αυστριακού συγγραφέα σαρκάζει την κοινωνία της χώρας του, που αναδίδει σήμερα οσμή φορμόλης. Επιστήμη, τέχνη, φιλοσοφία, πολιτική, έννοιες απογυμνωμένες από κοινωνικά συμφραζόμενα, μπαίνουν σε αεροστεγή φιαλίδια, τακτοποιούνται σε ράφια.

«Το σαγηνευτικό αυτό αριστούργημα», μεταφέρω από το πρόγραμμα της παράστασης, «ανατέμνει με ακρίβεια νυστεριού τη σχέση γονιού – παιδιού και τη σχέση καλλιτέχνη – κοινού. Όλοι οι ήρωες του έργου καταδικάζονται να μην είναι πια άνθρωποι αλλά μαριονέτες που εγκλωβίζονται σε προδιεγεγραμμένους ρόλους. Το ίδιο το θέατρο έχει πάψει να είναι τόπος παιχνιδιού και έρευνας… Οι ρόλοι δεσμεύουν τους ηθοποιούς από το δικαίωμα στην αυτόνομη ζωή, με τη σκλαβιά της αιώνιας επανάληψης που απαιτούν». Η φιλοσοφία του Μπέρνχαρντ αποδεικνύεται στο βάθος της πλατωνική.

Η σκηνοθεσία του Γιάννου Περλέγκα (κίνηση Δήμητρας Ευθυμιοπούλου), στην παράσταση της «Πειραματικής» του Εθνικού, βασίζεται στην εκπληκτική μετάφραση του (πρώην ιατροδικαστή), Γιώργου Δεπάστα…

Σε ύφος καλλιεργημένου, εκλεπτυσμένου γκροτέσκο, με αίσθηση του μέτρου και με δουλεμένες, ισόρροπες, ομότροπες υποκριτικές, η παράσταση του εξαιρετικά δύσκολου έργου κερδίζει το κοινό της. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης στον αντισυμβατικό ρόλο του μανικού ιατροδικαστή κατεβαίνει ως τις πιο μικρές λεπτομέρειες της «ψυχρής» περσόνας του.

Η Ανθή Ευστρατιάδου με τη δωρεά της φωνής και με το γυναικείο της ένστικτο ενσαρκώνει «θερμά» την ντίβα. Ο Γιάννης Καπελέρης, ως παράξενος σερβιτόρος… και ως κυρία Φάργκο, εκπέμπει μια αύρα αλλόκοτου και ανοίκειου. Ο Χρήστος Μαλάκης (πατέρας) δίνει μια απολαυστική φιγούρα «εξτραβαγκάντσια». Τα σκηνικά – κοστούμια της Λουκίας Χουλιάρα και οι φωτισμοί του Νίκου Βλασσόπουλου, μέσα στο πνεύμα της σκηνοθεσίας.

*

Τον πρώιμο διάλογο του Πλάτωνα, «Ίων», μεταφέρει στη σκηνή στο «Θέατρο 104», με την ομάδα «Ηθώ», η Λένα Φιλίπποβα. Μια εξαιρετικά τολμηρή και ευφυής σκηνοθεσία που καταφέρνει να δώσει σε εικόνες, χωρίς να το αποδομεί, αυτό το νεανικό έργο του μεγάλου φιλοσόφου. Η ιδέα μιας κεντρικής κατασκευής τύπου «σκαλωσιάς», στην οποία ανεβαίνουν και κατεβαίνουν οι ήρωες, αποδεικνύεται χρήσιμη για τη λύση μιας σειράς προβλημάτων που θέτουν το έργο και η σκηνική προσαρμογή του.

Είναι αντίστοιχη της κατά τον Πλάτωνα κλίμακας των δημιουργών. Στο πρώτο (ψηλότερο) σκαλί τοποθετούνται οι (ένθεοι) ποιητές, οι «αοιδοί». Στο επόμενο οι «ερμηνείς» τους, ραψωδοί (όπως ο «Ίων») και ηθοποιοί. Στο τελευταίο οι απλοί θεατές και αναγνώστες, που δεν μετέχουν στο έργο.

Υπάρχει μια οδός «κάτω» και μια οδός «άνω». Η πρώτη συμπίπτει με την ερμηνεία της μορφής και η δεύτερη με την άνοδο, κατά Πλάτωνα, της ψυχής προς το «επέκεινα της ουσίας». Ο Πλάτων ζητάει από τον ποιητή «πραγματική» διδασκαλία. Ο ραψωδός ως ερμηνευτής είναι ερμηνευτής της μορφής, όχι της ύλης του ποιητικού έργου, δεν γίνεται διερμηνέας του πνεύματος του ποιητή.

«Ένα από τα μεγάλα χαρίσματα της ποίησης είναι ότι μας αποδίδει ολόκληρους πάλι στους εαυτούς μας, μας αποσπά από τη μερικότητα και την πολλαπλότητα της ζωής και μας επαναφέρει στους κόλπους του ολοκλήρου, του Ενός» (Β. Λαούρδας). Αυτά, ο παρεξηγημένος ποιητής Πλάτων.

Η παράσταση της Λένας Φιλίπποβα καταφέρνει να μας βάλει στο κλίμα της πλατωνικής οντολογίας διά της πλαγίας οδού, με τη θεατρική της αναπαράσταση που είναι πραγματική διδασκαλία και εικαστική ποίηση, «καθώς τα επί μέρους στοιχεία της παίρνονται από τη ζωή, αλλά μέσα στο ποίημα ζουν αυτοτελώς από αυτήν, υπαγόμενα στους νόμους του ωραίου και όχι στις αρχές της ζωής». (Λαούρδας). Την παράσταση υπηρετούν εξαιρετικά οι ηθοποιοί Μαρίτα Τζατζαδάκη, Βίκη Σκορδαλή και Λάμπρος Παπαγεωργίου.